Watersnood in Groningen

We wandelen via de Boterdijk richting het natuurgebied de Onlanden, ten westen van het meer. Wat je ziet, oogt typisch Hollands. Weidse polders, wuivende rietkragen met daarachter meanderende waterstroken en weideplassen. We dwalen door 26 vierkante meter ruig en open beekdallandschap waar het water tussen de grasdijken mag overstromen waar het wil. Dit natuurgebied bestaat nog geen vijftien jaar, vertelt Ronald. Jarenlang is het een laaggelegen landbouwgebied dat kampt met bodemdaling en overtollig water. Met als ruggengraat en kransslagader het Eelderdiep. Na de watersnood van 1998 krijgen de akkers een nieuwe functie. In dat jaar dreigen, door een combinatie van harde wind en dito regens, de inwoners van de stad Groningen en ommelanden ernstig natte voeten te krijgen. Er moet een waterbergingsgebied komen om dat onheil in de toekomst te voorkomen: de Onlanden. ‘Dat is net op tijd klaar, want in 2012 stijgt het water in de Groninger grachten opnieuw naar zorgwekkende hoogtes’.

Vogeldorado

In het natuurgebied wordt het water vasthouden. Dat maak het gebied steeds moerassiger. De weilanden zijn erdoor veranderd in een natuurlijk moerasgebied. Een eldorado voor vogels. Vooral in het voorjaar. ‘Als je geluk hebt kun je in het voorjaar in het wilgenbos een blauwborstje zien’, zegt Ronald. Nee, hij is geen hardcore vogelaar, vertelt hij, maar die veldleeuweriken haalt hij er wel uit. Die zorgen in de vroege ochtend als hij een rondje Paterswoldsemeer jogt voor een muzikaal feest. Even stilstaan, je ogen dicht en een gratis concert. Voor zo’n aubade zijn we die dag te laat. Als we vogels willen spotten, moeten we de lucht in. Een uitkijktoren, niet zomaar eentje. Gebouwd van staal en hout. 27 meter hoog, zo’n 120 traptreden. Met verschillende uitkijkplatforms en informatieborden. Roerdompen, waterrallen en porseleinhoentjes, er wordt ons van alles beloofd, wel 122 soorten broedvogels. ‘Kijk’, wijst Ronald, ‘daar gaan ze, en daarvan zie je in dit gebied altijd wel een paar, de grote zilverreigers. Die vogel mag je gerust het icoon van De Onlanden noemen’.

Skyline met D’Olle Grieze

We krijgen nog een vogelverrassing. De snor, tenminste, zo te horen. Je kunt die moerasliefhebber herkennen aan zijn snorrende zang, net het geluid van een zacht kookwekkertje. ‘Er zijn hier ook veel otters’, zegt Ronald, ‘maar die laten zich niet snel zien’. Wat je overdag wel veel ziet: Schotse hooglanders en exmoorpony’s. Die laatste kun je herkennen aan hun geelwitte snuit. Net alsof ze hun neus in een emmer met meel hebben gestoken. Mocht je niet van natuur houden. Dan wacht de skyline van Groningen. Met D’Olle Grieze als uitroepteken.

Friese Veen

Eigenlijk willen we uren door De Onlanden struinen, maar we kuieren terug richting het meer, of beter, naar een ander watergebied, vlak eronder: het Friese Veen. Ook dit ligt pal op de grens van Groningen en Drenthe, des te meer opmerkelijk dat de naam naar Friesland verwijst. Ronald: ‘Dat komt doordat het een oud turfgebied is. De turfstekers kwamen uit Friesland’. De turfgeschiedenis kun je goed uit het landschap aflezen. Aan de trekgaten met stroken land, legakkers waarop de turf lag te drogen. Nadat de turfstekers vertrekken, neemt de natuur het gebied over. De legakkers verdwijnen onder het wateroppervlak. ‘Je kunt een fijn rondje om het Friese Veen lopen. Zo’n 4,5 kilometer, en zeker, veel rustiger dan zijn grotere broer het Paterswoldsemeer’.

‍

Een leuk weetje: in de polder Oosterland groeit de zeldzame variant van de witte kievitsbloem

‍

Landgoed Vennebroek

Voordat je aan dat Friese Veen-ommetje begint, neem beslist een kijkje op landgoed Vennebroek. Daar staat onder meer een tamme kastanje, een oudje van 350 jaar, zegt Ronald. Met een stamomtrek van zomaar vijf meter. Ook bijzonder: een flinke beuk. Één van zijn takken is zo ver doorgebogen dat die opnieuw wortel heeft geschoten. Over het landgoed lopen lange eiken- en beukenlanen. Maar bij het Friese Veen maakt de begroeiing plaats voor metershoog riet en elzenbomen, hangend en liggend in het water. Echt open is het aan de oostkant van het Friese Veen. Vanaf een dijkje kijk je uit over de polders Lappenvoort en Oosterland waar de oude, kronkelende loop van de Drentsche Aa is hersteld, en ja, dat riviertje is Drenthe’s mooiste. Ronald: ‘Ook dit gebied is bestemd voor waterberging. En misschien een leuk weetje: in de polder Oosterland groeit de zeldzame variant van de witte kievitsbloem’.

Berceau en doolhof

Dan ineens zijn we in een heel ander wereld. Op Landgoed De Braak. We lopen door een berceau, een loofgang, een smal beukenpad waarvan de boomtoppen in elkaar zijn gevlochten. We worden er allebei romantisch van. Iets verderop een heus doolhof, waarschijnlijk het oudste haagdoolhof van ons land. Ga ze maar eens tellen als je tijd hebt. Al die 3000 haagbeukjes. Naast het berceau en het doolhof bestaat het landgoed uit een parkbos met vijvers, imposante bomen en weilanden omringd door houtwallen. Ontworpen in 1825 door landschapsarchitect Lucas Pieters Roodbaard. Ronald: ‘Een monumentale tuin omdat alle oorspronkelijke zichtlijnen, vijvers, kronkelgrachten, slingerpaadjes en lanen geheel intact zijn gebleven’.

Kekke kiosk van Van Keeken

De inrijpoort in neo-renaissancestijl is volgens kenners een van de mooiste landgoedtoegangspoorten in Nederland. Een andere attractie staat iets verderop, een te pietepeuterig leuk houten kioskje. Van de Haagse limonade en mineraalwatermaker Theodoor van Keeken, weet Ronald. Die plaatste tussen 1900 en 1908 in diverse steden houten verkooppunten in chaletstijl. Jarenlang staat zo’n kiosk in de Westerhaven in de stad Groningen. Daarna verhuist die een tijdje naar het landgoed om daar in 2006 weer terug te keren. Vlak achter de toegangspoort. Gelukkig is het open. We halen een drankje en lopen over de statige oprijlaan richting het vroegere landhuis. Dat komt omstreeks 1700 in bezit van Luitenant ter Voet van Schelfhorst, echtgenoot van de Duitse Fräulein Von Braake. Waarschijnlijk is zij de naamgever van het landgoed. Ronald: ‘Maar die kan ook zijn afgeleid van broek, drassig land’.

Pieterpad

Aan de oostkant van het Paterswoldsemeer loopt een deel van het Pieterpad. Om precies te zijn over de slingerende Hoornsedijk, langs het net zo kronkelende Hoornse Diep. Het uitzicht over het water maakt plaats voor ansichtkaartplaatjes met bloemrijke velden waarin paarden grazen. Knotwilgen langs slootjes, met af en toe een monumentale boerenhoeve en luid kikkergekwaak. Vanaf de dijk krijgen we geregeld een glimp van het Paterswoldmeer. Een oud houten bord vertelt dat de St Pietersberg nog maar 447 kilometer ver is. Pieterburen ligt 36 kilometer de andere kant op. We krijgen zin om flink door te lopen.

Sluisje en helper

Langs de waterkant staat de poldermolen De Helper. Een grondzeiler zoals dat zo mooi in molentermen heet. Vanaf de grond te bedienen. Oorspronkelijk stond die ergens anders langs het Noord-Willemskanaal, dat vlak achter ons loopt. De molen is in 1863 gebouwd om een polder te bemalen. In de jaren zestig van de vorige eeuw raakt die buiten gebruik en in verval. Bovendien staat de molen stadsuitbreiding in de weg. Dus verhuist die in 1971 naar zijn huidige plek in het gehucht Nijveensterkolk. Vlakbij staat een schutsluis. Een rijksmonument dat het Paterswoldsemeer verbindt met het Hoornsediep en het Noord-Willemskanaal. We kijken naar hoe twee bootjes in en uit de sluis varen. ‘Vanaf deze kant van het meer, en dan vooral bij de molen, heb je een mooi zicht op de zonsondergang’.

Stuivertjes om te wisselen

Ronald voert me mee onder de A28. Geen idee waar naartoe. Even wandelen we langs de buitenkant van het villadorp Haren, zeg maar het Wassenaar van Groningen. Dan laten we het asfalt achter ons en zwerven we over een zandpad. Over de Lutsborgsweg naar Glimmen. Z’n pad loopt anders en geeft andere uitzichten. Landerijen met loom grazende koeien stuivertjewisselen met bossen die zich af en toe openen voor verwilderde heideveldjes. Het is er stil, zo stil. Een beloning wacht, ja echt, een vos. Heel eventjes maar laat die zich zien om weer snel tussen de bosschages te verdwijnen. Het Paterswoldsemeer. Dat is meer dan een plas grijs water.  

Hap en snap

Waar moet je rond het meer zitten om wat te eten en te drinken? Ronald vindt het fijn bij Meerwold, achter Hotel Flonke, aan het begin van de Hoornseplas. Vanwege de waterview en het nieuwe grote terras, nog niet echt ontdekt. Restaurant De Rietschans vindt hij ook prima. Voor een uitzicht op stand neem je plaats in de tuin van Café Restaurant De Paalkoepel. Een voormalig theehuis gebouwd in 1908 op 25 palen in het water. Let ook op de Jugendstil-geëtste vensters in de hoge toegangsdeuren. Rondom het meer vind je tal van B&B’s, maar ja, zegt Ronald. Na een dagje buiten zou hij toch echt de binnenstad van Groningen opzoeken. Zijn tip: Hotel The Market, op de Grote Markt. Of de klassieker: Hotel Schimmelpenninck Huys, met een gezellige bar beneden die tot heel laat openblijft. High end slapen of dineren? Probeer Hotel Prinsenhof.

‍